Marta Moldovan-Cywińska o Söyembikä i teorii E. H. Kantorowicza

"Choć teoria Ernsta H. Kantorowicza została wypracowana na gruncie zachodnioeuropejskiej monarchii oraz angielskiej tradycji prawnej, stanowi ona użyteczne narzędzie interpretacyjne do analizy mechanizmu symbolicznego utożsamienia osoby władcy z państwem. Innymi słowy: w przypadku Söyembikä ciało naturalne odnosi się do historycznej postaci ostatniej regentki Chanatu Kazańskiego – kobiety, która doświadczyła utraty władzy, przymusowego wywiezienia do Moskwy oraz politycznego podporządkowania zwycięskiej potędze Iwana IV Groźnego.

Jednak w tatarskiej pamięci kulturowej jej biografia przekracza granice jednostkowego doświadczenia. Ciało władczyni przestaje być wyłącznie ciałem konkretnej osoby, a staje się symbolicznym ciałem państwa – ucieleśnieniem suwerenności, historycznej ciągłości oraz niezależności Chanatu Kazańskiego.

W tym sensie los Söyembikä odzwierciedla los całego narodu: jej zniewolenie oznacza podporządkowanie chanatu, a jej cierpienie staje się metaforą zbiorowego doświadczenia utraty własnej państwowości. Szczególne znaczenie zyskuje legenda o śmierci regentki na Wieży Söyembikä, która – niezależnie od swojej historycznej wiarygodności – przekształca ciało władczyni w ostatnią przestrzeń wolności, niedostępną dla politycznej przemocy. To właśnie w ciele Söyembikä pamięć zwycięża nad zapomnieniem, a historia zostaje przeobrażona w mit założycielski tatarskiej tożsamości.

W tej perspektywie regentka nie jest już jedynie uczestniczką wydarzeń XVI wieku, lecz trwa jako personifikacja utraconego państwa i strażniczka pamięci o jego istnieniu. Podobnie jak w koncepcji Kantorowicza ciało monarchy ucieleśnia ciągłość wspólnoty politycznej, tak ciało Söyembikä staje się symbolem nieprzemijającej obecności Chanatu Kazańskiego w świadomości Tatarów. Jej postać łączy historię z pamięcią, jednostkowy los z doświadczeniem całego narodu, a przemijające ciało z nieprzemijającą ideą wolności. Dzięki temu Söyembikä pozostaje nie tylko bohaterką historyczną, lecz także jednym z najważniejszych symboli tatarskiej kultury, pamięci i narodowej godności".

Marta Moldovan-Cywińska