Zapomniane czasopisma dla dzieci i młodzieży

Nadal twierdzę, iż tan badań nad czasopiśmiennictwem dla dzieci i młodzieży w okresie II Rzeczypospolitej, zwłaszcza w kontekście wychowania patriotycznego, pozostaje  skromny. Dlaczego tak się dzieje? Czy takie zagadnienie nie interesuje już polskich literaturoznawców?  Czasopisma dla dzieci i młodzieży pełniły funkcję dydaktyczną i wychowawczą. Rozwijały kompetencje czytelnicze, pobudzały wyobraźnię, a jednocześnie przekazywały określone wzorce moralne i społeczne. Propagowały postawy patriotyczne poprzez ukazywanie bohaterstwa historycznego, popularyzację wiedzy o dziejach Polski oraz eksponowanie wartości takich jak poświęcenie, praca dla dobra wspólnego czy solidarność społeczna. Ważnym elementem systemu wychowania patriotycznego były również czasopisma związane z działalnością organizacji społecznych. Przykładem jest „Czyn Młodzieży Polskiego Czerwonego Krzyża”, który łączył edukację patriotyczną z działalnością charytatywną. Uczył młodzież odpowiedzialności społecznej, empatii oraz gotowości niesienia pomocy potrzebującym, co wpisywało się w szeroko rozumiany patriotyzm obywatelski.

Tymczasem prasa skierowana do młodego odbiorcy odgrywała istotną rolę w procesie kształtowania świadomości narodowej i obywatelskiej w odrodzonym państwie polskim.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku szczególnego znaczenia nabrała edukacja patriotyczna, rozumiana jako budowanie więzi z Ojczyzną, szacunku dla jej historii, tradycji i kultury oraz odpowiedzialności za jej przyszłość. Prasa dziecięca i młodzieżowa stała się jednym z kluczowych narzędzi realizacji tych celów, uzupełniając system edukacji szkolnej i wspierając wychowanie młodego pokolenia.

W okresie międzywojennym ukazywało się około pięćdziesięciu tytułów czasopism dla młodych czytelników. Do najważniejszych należały „Płomyk”, „Płomyczek”, „Iskry”, „Moje Pisemko”, „Słonko”, „Poranek” oraz „Mały Przegląd”. Każde z nich w różnym stopniu realizowało funkcję wychowania patriotycznego, dostosowując treści do wieku i możliwości odbiorców.

Szczególnie istotnym przykładem jest „Płomyk”, który łączył edukację z elementami rozrywki. Na jego łamach publikowano liczne teksty o charakterze historycznym i patriotycznym. Przykładem może być artykuł „Żacy krakowscy w Italii”, w którym poprzez opowieść o polskich studentach studiujących za granicą ukazywano etos młodego Polaka – człowieka poszukującego wiedzy, a jednocześnie wiernego Ojczyźnie. W tym samym duchu publikowano teksty dotyczące legionów polskich, w których podkreślano, że żołnierze nie walczą dla zysku, lecz „dla honoru Ojczyzny”.

Innym przykładem są artykuły związane z tematyką morską, np. „Dzieje morza” czy wiersz „Bałtyk”. Teksty te nie tylko przekazywały wiedzę geograficzną i historyczną, ale także budowały dumę narodową, ukazując rozwój Polski po odzyskaniu niepodległości, w tym budowę portu w Gdyni. Opisywano przemianę niewielkiej wioski rybackiej w nowoczesny port, co miało wzmacniać przekonanie o dynamicznym rozwoju państwa i jego potencjale.

W „Płomyku” często pojawiały się także utwory poetyckie o charakterze patriotycznym, jak choćby „Witaj majowa jutrzenko”, które nawiązywały do Konstytucji 3 Maja i podkreślały znaczenie pracy oraz odpowiedzialności za los Ojczyzny. Obecne były również teksty dotyczące polskiej obecności za granicą, losów emigrantów i legionistów, co pozwalało młodym czytelnikom lepiej zrozumieć historię narodu w szerszym kontekście europejskim.

Warto zauważyć, że „Płomyk” przechodził również ewolucję ideologiczną. W latach trzydziestych pojawiły się w nim treści kontrowersyjne, jak numer poświęcony Związkowi Radzieckiemu, zawierający m.in. opisy życia dzieci w ZSRR. Zestawienie takich materiałów z utworami o losach polskich zesłańców ukazywało napięcia ideowe obecne w ówczesnej prasie.

Istotną rolę odgrywał również „Płomyczek”, skierowany do młodszych dzieci. Publikowano w nim utwory literackie o tematyce religijnej i patriotycznej, często związane z tradycjami świątecznymi, jak Boże Narodzenie czy Wielkanoc. Przykładem może być publikacja wiersza Cypriana Kamila Norwida „Do kraju tego…”, który wprowadzał młodego czytelnika w refleksję nad tęsknotą za Ojczyzną i jej duchowym wymiarem.

Z kolei „Iskry” stanowiły przykład pisma dla starszej młodzieży, łączącego tematykę patriotyczną z edukacją społeczną i kulturalną. Publikowano tam artykuły o wybitnych postaciach historycznych, np. o generale Sowińskim, a także teksty promujące działalność społeczną i dobroczynną. Czasopismo zachęcało młodzież do aktywności obywatelskiej, podkreślając znaczenie pracy, odpowiedzialności i zaangażowania w życie wspólnoty.

„Moje Pisemko” kierowane było do młodszych dzieci i popularyzowało patriotyzm poprzez prostsze formy literackie, takie jak baśnie, legendy i opowiadania. Publikowano w nim także życiorysy wielkich Polaków, co miało inspirować młodych czytelników do naśladowania pozytywnych wzorców. Istotną rolę odgrywały także gazetki szkolne, redagowane przez uczniów pod opieką nauczycieli. Stanowiły one przestrzeń rozwijania umiejętności pisarskich oraz aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym. Młodzież publikowała w nich własne teksty, często inspirowane lekturą czasopism ogólnopolskich, co świadczy o ich wpływie na kształtowanie postaw i zainteresowań.

W latach trzydziestych coraz większe znaczenie zyskiwała idea wychowania państwowego, promująca lojalność wobec państwa oraz gotowość do jego obrony. W prasie eksponowano wzorce bohaterstwa, poświęcenia i służby Ojczyźnie, a także kult Józefa Piłsudskiego i tradycji legionowej. Treści te przygotowywały młodzież do pełnienia ról obywatelskich i wojskowych.

Innymi słowy:  prasa dziecięca i młodzieżowa w latach 1918–1939 stanowiła istotny element systemu wychowania patriotycznego. Poprzez różnorodne formy przekazu – od literatury pięknej, przez teksty historyczne, po artykuły popularnonaukowe – kształtowała świadomość narodową i obywatelską młodego pokolenia. Jej wpływ widoczny był w postawach młodzieży, która w obliczu wybuchu II wojny światowej wykazała się wysokim poziomem zaangażowania i gotowością do obrony Ojczyzny. W Bibliotece Narodowej zachowały się liczne egzemplarze wymienionych tu czasopism - warto po nie sięgnąć!

Marta Moldovan-Cywińska