Mariusz Buczyński: Dlaczego czytamy Hegla ?

Filozofia Georga Wilhelma Friedricha Hegla należy do najważniejszych systemów filozoficznych XIX wieku. Jej podstawowym założeniem jest przekonanie, że rzeczywistość nie jest czymś statycznym, lecz nieustannie rozwija się poprzez sprzeczności i ich przezwyciężanie. Według Hegla świat, historia oraz ludzka myśl podlegają racjonalnemu procesowi rozwoju, którego wewnętrzną zasadą jest dialektyka. Filozof uważał, że każda forma rzeczywistości zawiera w sobie wewnętrzne napięcia i sprzeczności, które prowadzą do powstania nowej, bardziej rozwiniętej formy. Chociaż filozofię Hegla często przedstawia się za pomocą schematu „teza – antyteza – synteza”, sam filozof rzadko posługiwał się tymi pojęciami. Istotą jego koncepcji jest raczej dynamiczny rozwój, w którym konflikt przeciwieństw staje się motorem zmian. Przykładem takiego procesu może być relacja między jednostką a społeczeństwem: jednostka dąży do pełnej wolności, społeczeństwo nakłada na nią ograniczenia, a z napięcia między tymi elementami wyłania się państwo, którego zadaniem jest pogodzenie wolności jednostki z dobrem wspólnym.

Głównym przecież pojęciem filozofii Hegla jest Duch (Geist), rozumiany nie jako byt religijny, lecz jako rozwijająca się świadomość ludzkości. Duch poznaje samego siebie poprzez kulturę, religię, filozofię oraz historię. Z tego względu historia nie jest dla Hegla zbiorem przypadkowych wydarzeń, lecz procesem stopniowego uświadamiania sobie wolności. Rozwój dziejów posiada określony sens i kierunek, a jego celem jest coraz pełniejsze urzeczywistnienie ludzkiej wolności. Hegel twierdził, że w starożytności wolny był jedynie władca, następnie wolność obejmowała tylko część społeczeństwa, natomiast nowoczesne państwo stwarza możliwość realizacji wolności wszystkim obywatelom.

Jednym z najbardziej znanych twierdzeń Hegla jest zdanie: „To, co rzeczywiste, jest rozumne, a to, co rozumne, jest rzeczywiste”. Nie oznacza ono, że wszystko, co istnieje, jest dobre lub sprawiedliwe, lecz że rzeczywistość historyczna rozwija się według określonej logiki, którą człowiek może zrozumieć dzięki rozumowi. Z tego przekonania wynika również szczególna rola państwa, które Hegel uważał za najwyższą formę organizacji życia społecznego. Państwo nie było dla niego jedynie aparatem władzy, lecz instytucją umożliwiającą urzeczywistnienie wolności obywateli oraz pogodzenie interesu jednostki z dobrem wspólnoty.

W systemie Hegla szczególne miejsce zajmuje również filozofia jako najwyższa forma poznania. Filozof uważał, że sztuka ukazuje prawdę w obrazach, religia przedstawia ją w symbolach, natomiast filozofia wyraża ją w postaci pojęć. Dzięki temu właśnie filozofia stanowi najwyższy etap samopoznania Ducha i pozwala najpełniej zrozumieć rzeczywistość.

Znaczenie filozofii Hegla wykracza daleko poza jego epokę. Jego koncepcje wywarły ogromny wpływ na rozwój filozofii europejskiej. Karl Marx przejął od Hegla metodę dialektyczną, odrzucając jednak jego idealizm i tworząc materializm dialektyczny. Søren Kierkegaard krytykował heglowski system za pomijanie indywidualnego doświadczenia człowieka, natomiast Jean-Paul Sartre oraz przedstawiciele egzystencjalizmu nawiązywali do jego refleksji nad historią, wolnością i świadomością. Wpływ Hegla widoczny jest również we współczesnej filozofii społecznej i politycznej.

Podsumowując, filozofia Hegla opiera się na trzech zasadniczych założeniach: rzeczywistość rozwija się poprzez sprzeczności, historia posiada sens i prowadzi do coraz pełniejszej realizacji wolności, a rozum pozwala człowiekowi zrozumieć prawa rządzące światem i dziejami. To właśnie przekonanie, że zmiana, konflikt i ich przezwyciężanie stanowią motor rozwoju, uczyniło filozofię Hegla jednym z fundamentów nowoczesnej myśli europejskiej.

Mariusz Buczyński

Fot. Pixabay