Marta Moldovan-Cywińska: Wokół „Płomyka” i „Płomyczka” (1918-1939)

W czasopismach przedwojennych debiutowali młodzi pisarze, poeci oraz eseiści. Redakcje pism włączały się w proces realizacji programów szkolnych służąc pomocą, wyborem tekstów tematycznie powiązanych z programem szkolnych oraz ukierunkowanym na tematykę literacko-historyczną z silnymi, polskimi akcentami. Eksponowano tematykę więzi międzypokoleniowych, służby społecznej i poświęcenia na wypadek kolejnej wojny. Dużą rolę odgrywała prasa wydawana pod auspicjami Związku Nauczycielstwa Polskiego. Wpisująca się początkowo w nurt czasopism metodyczno-pedagogicznych od początku lat trzydziestych – mimo swej popularnej formy - spełniała funkcję pomocniczą w stosunku do programów nauczania języka polskiego oraz historii.

Ze względu na potrzebę różnicowania materiału literackiego pod względem potrzeb intelektualnych oraz estetycznych zaczęto wprowadzać dodatki dla coraz młodszych dzieci, jak choćby „Wiarusek” dla małych czytelników z rodzin wojskowych. W zbiorach Domu Kresowego zachowały się egzemplarze tego dodatku do „Wiarusa”, wydane w latach 1935-1937, a wśród tekstów popularyzujących wielkie postacie w literaturze polskiej urzeka szczególnie „Najstarsza książka” o „Ogniem i mieczem” , zaś wśród popularyzujących nasze tradycje ludowe – „Mazur”.

Nie sposób jednak – również ze względu na wymogi formalne tekstu - omówić w sposób systematyczny całość zagadnienia, natomiast biblioteka Domu Kresowego – jak w soczewce skupia najbardziej istotne dla nurtu edukacji patriotycznej w RP periodyki. Wśród nich znajduje się „W Słońce. Dwutygodnik ilustrowany dla dzieci i wychowawców”, obecny w polskich domach od 1916 roku. Był jednym z pierwszych czasopism eksponujących teksty o charakterze patriotycznym. Jego twórczynie - Janina Mortkowiczowa i Stefania Sempołowska zamieszczały przede wszystkim teksty popularyzatorskie, komentarze oraz ilustracje dotyczące kultywowania polskich tradycji, budzące wśród dzieci uczucia patriotyczne. Publikowane treści nawiązywały do powstania listopadowego, styczniowego Konstytucji 3 Maja, KEN. Zadziwiał brak rebusów czy zagadek. Publikowane teksty miały częściowo stać się komplementarne w stosunku do treści programowych zawartych w programach nauczania w szkołach powszechnych.

Najbardziej popularnym był jednak „Płomyk” z dodatkiem dla młodszej dziatwy, czyli „Płomyczkiem”, reklamowany jeszcze przed dziewięciu laty na stronie internetowej, jako ten, który „Wzbogaca wiedzę uczniów, wychowuje w duchu polskiej kultury i tradycji narodowej, dostarczając mądrej rozrywki”. Pierwszy jego numer ukazał się 1 stycznia 1917 roku,, a periodyk w powojennej wersji istniał na rynku aż do 1991 roku. Od 1915 funkcjonował jako dodatek do „Zorzy”, zaś pierwszym jego wydawcą był Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, zaś ostatnim – wspomniany Związek Nauczycielstwa Polskiego. W obu czasopismach teksty o charakterze patriotycznym zostały „splamione” od połowy lat trzydziestych przez publikacje lub fragmenty utworów literackich dla niewybrednego czytelnika. Obok surrealistycznych, poetyckich wizji Józefa Czechowicza, utworów ku czci Marszałka Piłsudskiego, scenariuszy jasełek i sztuk poświęconych odzyskaniu niepodległości.

Na łamach „Płomyka” nawet w tekstach podróżniczych dotyczących dalekich krajów i zakątków akcentowano obecność Polaków, ich działalności naukowej lub popularyzatorskiej. Gwoli przykładu – w jednym tylko numerze „Płomyka” i to wcale nie okolicznościowo-rocznicowym, a tzw. „włoskim” pojawił się motyw legionów polskich we Włoszech tuż po inaugurującym numer wierszu „Wieczne miasto” Edwarda Szymańskiego zamieszczono tekst zatytułowany „Żacy krakowscy w Italii”, łączący elementy prozy poetyckiej z elementami reportażu oraz narracji typowo historycznej. Tekst pozornie niespójny stylistycznie eksponuje różne wątki obecności polskiego etosu patriotycznego we Włoszech poprzez:

a) eksponowanie koegzystencji „polszczyzny i dobrej łaciny” na przykładzie grupy Żaków przebywających we Włoszech.

b) historii mariażu Zygmunta Starego i Boby Sforza

c) przywołanie znamienitych postaci włoskich architektów (Bartolomeo Berecii, Jan de Cini, Santa Gucci), którym powierzono odnowienie zamku na Wawelu oraz budowę kaplic, ołtarzy oraz pomników w Polsce

d)zaakcentowanie udziału polskich profesorów, uczonych oraz lekarzy w życiu naukowym Padwy, Bolonii oraz Rzymu

e) los polskich żaków Staszka Grymolity oraz Bolka Grymolity jako pretekst do pokazania etosy polskiego studenta-idealisty, żądnego wiedzy i jego postawy patriotycznej na obczyźnie

f) prezentacja pisma „Dekada Legji” jako przykład materiałów „do edukacji patriotycznej” żołnierzy polskich:

g)„W piśmie tem i w pogawędkach oficerowie wpajali w legionistów zasadę, że nie są najemnikami, bijącymi się za cudzą sprawę dla żołdu, tylko przestawi celami honoru ojczyzny, że dla Polski i jej chwały krew przelewają, ze cała Polska ma na ich oczy zwrócone”

h)„W piśmie tem i w pogawędkach oficerowie wpajali w legionistów zasadę, że nie są najemnikami, bijącymi się za cudzą sprawę dla żołdu, tylko przestawi celami honoru ojczyzny, że dla Polski i jej chwały krew przelewają, ze cała Polska ma na ich oczy zwrócone”

i)f) okoliczności powołania zrzeszenia niepodległościowego „Młoda Europa”, udziału „Młoda Polska” jako idei wskrzeszenia Niepodległej Polski, „niosąc z popiołów iskry powstańcze z niezachwianą, gorącą wiarą w Zmartwychwstanie Ojczyzny. Starali się zjednoczyć wszystkie warstwy polskiego społeczeństwa w mozolnym na długie dziesiątki lat zakrojonym, ofiarnym trudzie odbudowy, pod szczytem, wielkim hasłem „wszystko dla Polski – a przez Polskę dla ludzkości” (Krzemicka Z., Za naszą wolność i waszą, „Płomyk. Tygodnik dla dzieci i młodzieży”, 13-14 (2-10).

Należy podkreślić, iż teksty – również ukazujące się w czasopismach dla dzieci budziły żywą dyskusję metodyków i stanowiły osnowę publikowanych w periodykach specjalistycznych scenariuszy lekcji - w tym nauczania historii oraz polemikę, gdy proponowane teksty do edukacji patriotycznej i obywatelskiej nie uwzględniały zasady korelacji. Niestety, polemiki dotyczące zasadności zastosowania tekstów do edukacji patriotycznej dotyczyły zazwyczaj kanonu podręcznikowego ,ma nie – materiałów dodatkowych, wybranych na podstawie czasopism.

Rozważania o charakterze przyczynkowym będą kontynuowane.

Marta Moldovan-Cywińska